CZYTAJĄC TESTAMENT JANA PAWŁA II

Nowy Przegląd Wszechpolski, Numer 1-2, 2006.

Henryk Nowik

CZYTAJĄC TESTAMENT JANA PAWŁA II
III
24 II – 1 III 198O

      Ojciec Święty w testamencie życia napisał: „... staram się służyć: dla zbawienia ludzi, dla ocalenia rodziny ludzkiej, a w niej wszystkich narodów i ludów (wśród nich serce w szczególny sposób się zwraca do mojej ziemskiej Ojczyzny)...
      Jan Paweł II służył ludom i narodom dla zbawienia i ocalenia ludzkości. W sposób szczególny swą troską obejmował naszą wspólną Ojczyznę, cel tak licznych Jego pielgrzymek. Miały one charakter chrysto-centryczny i eklezjocentryczny, w duchowości maryjnej, w myśl idei z herbu papieskiego Totus tuus. Już pierwsza pielgrzymka do Ojczyzny w całej swej głębi daje się odczytać w kategorii dzieł i treści Bogurodzicy oraz wizji Pięćdziesiątnicy Słowian, którą w tej wizycie apostolskiej odsłonił Papież-Słowianin. Zatem w pielgrzymce, tej i nie tylko tej, Jan Paweł II przybliżył nam Orędzie „Bogurodzica” i Orędzie Pięćdziesiątnicy Słowian, a uczynił to w swych homiliach w Warszawie, Gnieźnie, na Jasnej Górze i w Krakowie. Homilie, wystąpienia i akty zawierzenia tworzą szczególną całość idei tych orędzi.

       1. Pierwsza pielgrzymka Ojca Świętego do Ojczyzny Słowo „Ojczyzna” oznacza to samo co „ojcowizna”, czyli zasób dóbr otrzymanych w dziedzictwie po ojcach. Często się mówi: „Ojczyzna”-matka . Po matce i ojcu dziedziczymy wartości duchowe i materialne. Te pierwsze są ważniejsze od tych drugich. Mówił o tym Jan Paweł II w UNESCO ... że nawet wówczas, gdy Polaków pozbawiono terytorium, a naród został podzielony, dziedzictwo duchowe, czyli kultura przejęta od przodków, przetrwało w nich. Co więcej, wyjątkowo dynamicznie się rozwinęło (2 VI 1980 r.). Polska, usunięta z mapy świata, ponownie na nią powróciła i istnieje ciągle, mimo szalonej nienawiści w latach 1939-1945 r. na Zachodzie i na Wschodzie. Widać, że istnieje głęboka zależność między światem materii i światem ducha. W nauczaniu Chrystusa słowo „Ojciec” jest podstawowe. Zawiera ono najgłębsze elementy kultury materialnej, duchowej i nadprzyrodzonej. Chrystus mówi: „Wyszedłem od Ojca i przyszedłem na świat” (J 16, 28). W tym przyjściu pośredniczyła Najświętsza Maryja Panna. Dziedzictwo Ojca zostało przekazane przez serce Maryi. O tym mówi św. Paweł w Liście do Galatów: „Gdy …nadeszła pełnia czasu, zesłał Bóg Syna swego zrodzonego z niewiasty (…) abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo (…) a zatem nie jesteś już niewolnikiem, lecz synem. Jeżeli zaś synem, to i dziedzicem z woli Bożej” (Ga 4, 4-7) Ojciec Święty, przytaczając ten tekst, miał na uwadze to, że jest on Wielką Kartą Wolności całej ludzkości. Idea tej Karty legła u podstaw Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. W jej preambule czytamy: „[...] zważywszy, że nieposzanowanie i nie przestrzeganie praw człowieka doprowadziło do aktów barbarzyństwa, które wstrząsnęły sumieniem ludzkości, i że ogłoszono uroczyście jako najważniejszy cel ludzkości dążenie do zbudowania takiego świata, w którym ludzie korzystać będą z wolności słowa i przekonań oraz z wolności od strachu i nędzy”. U podstaw Deklaracji legła Chrystusowa ojcowizna jako dziedzictwo Boga Ojca.
      Kobiecy geniusz sprawił, że Chrystusowa ojcowizna zaistniała na ziemi w postaci Kościoła. Stąd Kościół jest nazywany Matką. Jeśli tak mówimy, to mamy na myśli ojcowiznę Bożą, która stała się naszym udziałem z racji przyjścia Chrystusa na świat. Ojcowizna ziemska skierowuje nas w stronę tej wiecznej. „Wyszedłem od Ojca – mówi Chrystus – i przyszedłem na świat; znowu opuszczam świat i idę do Ojca” (J 16, 28). „To odejście Chrystusa do Ojca – naucza Papież – oznacza zapoczątkowanie nowej ojczyzny w dziejach wszystkich ojczyzn i wszystkich ludzi” (Pamięć i tożsamość, Kraków 2005, s. 69). Często się mówi „ojczyzna niebieska”. Jest to wyrażenie, które określa to, co dokonało się w historii człowieka i narodów za sprawą Bożego Narodzenia i Wniebowstąpienia Pańskiego. Odejście Jezusa Chrystusa poszerzyło zakres pojęcia ojczyzny o wymiar eschatologiczny i wieczny, nie niwecząc niczego z ojczyzny ziemskiej. „Ojczyzna jako ojcowizna jest z Boga, ale równocześnie – pisze Papież – jest w jakimś znaczeniu również ze świata (tamże, s.68).
      W ten sposób Chrystus dał początek nowej kulturze. Kultura oznacza uprawę. Zbawiciel swoim życiem, śmiercią i zmartwychwstaniem „uprawiał” na nowo ten świat, powołany do bytu przez Ojca – Stworzyciela. Dotychczasowa refleksja zwracała uwagę na tzw. korzenie chrześcijańskie, korzenie kultury polskiej i całej cywilizacji łacińskiej. „Badanie tych korzeni – stwierdza Ojciec Święty – idzie więc w parze z badaniem naszych dziejów, w tym również dziejów politycznych” (tamże, s.70). Trud pierwszych Piastów, ponoszony w sprawie ugruntowania państwowości w obszarze Europy Środkowej „był szczególną inspiracją duchową. Jej wyrazem był chrzest Mieszka I (966 r.), dzięki księżniczce czeskiej Dobrawie, jego żonie. Należy dodać, że to genialne rozwinięcie naszej europejskości zadecydowało o przynależności do cywilizacji łacińskiej. Odmienne ukierunkowanie miała cywilizacja innych ludów słowiańskich, do których chrześcijaństwo dotarło poprzez Ruś, która przyjęła chrzest z rąk misjonarzy konstantynopolitańskich. Do dzisiaj narody te wytyczają granice ojczyzn odrębnymi kulturami.
      W działalności Jana Pawła II od początku pontyfikatu widoczna jest troska o Kościół i Ojczyznę, zwłaszcza w formie pielgrzymek do kraju rodzinnego. Pierwsza z nich odbyła się w dniach od 2 do 10 czerwca 1979 r. Papież nawiedził wówczas Warszawę, Gębarzewo, Gniezno, Jasną Górę, Częstochowę, Kraków, Kalwarię Zebrzydowską, Wadowice, Oświęcim-Brzezinkę, Nowy Targ, Mogiłę i Nową Hutę.
      Celem tej wizyty apostolskiej było uczczenie św. Stanisława, biskupa i męczennika, jednego z głównych patronów Polski w dziewięćsetną rocznicę jego męczeńskiej śmierci. W czasie tej wiekopomnej pielgrzymki Jan Paweł II pozostawił w Ojczyźnie naukę o walorach dziejowych i znamionach profetycznych oraz w duchu wspólnoty nieprzebranych rzesz. Stało się tak dlatego, że odczuwał wspólnotę z ludem. Przez niewerbalną komunikację uśmiechniętego oblicza i gestu pełnej pokoju dłoni lotem gołębicy łączył się z wiernymi. Duchowy klimat ogarniał społeczeństwo. Trwanie w takiej wspólnocie to wielkie przeżycie intelektualne i emocjonalne. Jeśli opiera się ono i o wiarę religijną, staje się bardzo trwałe i przynosi liczne owoce. U progu swego pontyfikatu Jan Paweł II zapowiedział, że chce być nie tylko następcą św. Piotra, ale także naśladowcą św. Pawła, który stale podróżował. Pragnął bowiem objąć swym nauczaniem cały glob ziemski. Podówczas świat był bardzo podzielony i to „żelaznymi kurtynami”. A oto podczas pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny Ojciec Święty daje do zrozumienia, że droga na Wschód prowadzi przez Polskę. Więcej na temat geografii pielgrzymek powiedział dopiero podczas siódmej pielgrzymki do Ojczyzny (1991 r.) „...trzeba, ażeby to, co przez długie dziesięciolecia było na tym kontynencie rozdzielone przemocą, zbliżyło się do „siebie”. Ażeby Europa dla dobra całej ludzkiej rodziny szukała na przyszłość jedności, wracając do swych chrześcijańskich korzeni. Te korzenie znajdują się na Zachodzie i na Wschodzie” (powitanie Ojczyzny). W Krakowie powiedział jeszcze bardziej dobitnie: „Stoimy wobec imperatywu Europy bardziej pojednanej, zbudowanej na poszanowaniu praw człowieka i praw narodów”. Dla społeczeństwa, przygotowanego przez Wielką Nowennę Tysiąclecia, przyjazd Ojca Świętego do Ojczyzny był sprawą oczywistą. Było też sprawą jasną i dla władz PRL, że Papież-Polak musi przybyć do kraju „mimo kłopotów wewnętrznych przy pretensjach sojuszników”. Tego Papieża nie można było nie wpuścić do Polski, jak Pawła VI na Milenium w 1966 r. Prymas Stefan kard. Wyszyński zaprosił Jana Pawła II, a władze zwlekały. Chciano bowiem udaremnić przyjazd Ojca Świętego na dziewięćsetlecie męczeństwa św. Stanisława. Kult tego męczennika bowiem zawsze uważano za akt antypaństwowy. Dopiero 5 marca 1979 r., po interwencji Prymasa u I Sekretarza PZPR E. Gierka, przewodniczący Rady Państwa H. Jabłoński ogłosił komunikat, że władze PRL „przyjęły z zadowoleniem zaproszenie Jana Pawła II do Ojczyzny”.
      Natychmiast w mediach wszczęto propagandę zniechęcenia mówiąc o możliwych zagrożeniach społecznych na przykładzie Meksyku. Ukazywano paraliż życia handlowego, komunikacyjnego, niewydolność służb medycznych, wzrost chuligańskich grabieży mienia państwowego i prywatnego.
      W homilii na placu Zwycięstwa w Warszawie Ojciec Święty powiedział: „Czyż moja pielgrzymka do Ojczyzny w roku, w którym Kościół w Polsce obchodzi 900 rocznicę śmierci św. Stanisława, nie jest zarazem jakimś szczególnym znakiem naszego polskiego pielgrzymowania poprzez dzieje Kościoła – nie tylko po szlakach naszej Ojczyzny, ale zarazem Europy i świata? Dobrze się stało, że moja pielgrzymka do Polski wypadła w okresie Zesłania Ducha Świętego oraz w uroczystości Trójcy Przenajświętszej. Telewizja miała pokazywać najbliższe otoczenie liturgii i stare osoby. Obowiązywał zakaz pokazywania rozmodlonych tłumów i wiwatujących rzesz na placach modlitewnych. Ale już pierwszego dnia państwo jak gdyby przestało istnieć. Spokój i powaga ludzkich rzesz sparaliżowały służby państwowe w ich rolach nadzoru. Wszystko się stopiło w jedną wielką masę dobroci, poszanowania i łagodności. Telewizja pokazując Papieża, Jego postawę, zachowanie dialogu, nie mogła wyłączyć tłumów zjednoczonych śpiewem, owacją i modlitwą. Z każdym dniem wzrastała liczba wiernych, ich ekspresja, aplauz. Masy młodzieży reagowały spontanicznie i entuzjastycznie. Władze zobaczyły porażkę indoktrynacji. Kościół wyszedł poza mury świątyni i poza ścisłe ramy kontroli życia społecznego. Polacy mogli wreszcie ujrzeć swą siłę i moc w jedności. A nade wszystko mogli odczuć swą godność.
      Pielgrzymka ta uprzytomniła wszystkim, że nie można ludu tej ziemi zrozumieć bez Ewangelii, którą przyjął i żył przez stulecia. Nie sposób zrozumieć tego narodu, który miał przeszłość tak wspaniałą, ale zarazem tak trudną – bez Chrystusa.

       2. Jana Pawła II Orędzie Pięćdziesiątnicy Słowian i Orędzie „Bogurodzica” (w wybranych homiliach)
      Zesłanie Ducha Świętego na Apostołów jest dniem narodzin wiary i Kościoła. Apostołowie, napełnieni Duchem Świętym, wyszli z misją do ludzi i narodów. Św. Piotr tłumaczy zdumionym Żydom zgromadzonym przed Wieczernikiem, powołując się na proroka Joela: „W ostatnich dniach – mówi Bóg – wyleję Ducha mojego na wszelkie ciało, i będą prorokowali synowie i córki wasze, młodzieńcy wasi widzenia mieć będą, a starcy – sny! (Dz 2,17). Obecność Ducha Świętego przejawia się w akcie stwórczym: „Duch Boży unoszący się nad bezmiarem wód” (Rdz 1, 2) jawił się w Starym Przymierzu niejako „zamiast Boga samego”, przygotowując historię ludzką na przyjście Mesjasza. Całe zaś wydarzenie dokonało się w Duchu Świętym. Jego mocą Jan Chrzciciel głosił bliskie przyjście Chrystusa (Łk l, 17), w Nim też Maryja – Niepokalanie Poczęta Dziewica, stała się Matką Syna Bożego (Łk 1, 6-38). Chrystus, tzn. Namaszczony, stając się Człowiekiem w Duchu Świętym istniał, głosił, działał i dokonał dzieła odkupienia. Po Wniebowstąpieniu Syna do Boga Ojca w Duchu Świętym realizuje się nieustannie historia zbawienia (J 16, 5-15). W Duchu Świętym Chrystus jest trwale obecny w Kościele i w świecie. W Jego mocy są wszystkie sakramenty św., nauczanie Kościoła. On ożywia, jednoczy, kieruje misjami (Dz 13, 2.4), działa w ludach i narodach, zmierzających do wiecznej Ojczyzny. Święci i błogosławieni rozwijają dary Ducha Świętego, a lud ich naśladuje. Duch Święty działający w osobach – tym samym i w społecznościach, daje o sobie znać w sposób szczególny w spotkaniach modlitewnych. Na skalę światową działo się to przy Janie Pawle II. Nasz kraj doświadczał tego podczas pielgrzymek naszego Papieża do Ojczyzny.
      Pierwsza pielgrzymka Ojca Świętego do Ojczyzny jawi się jako paradygmat Pentecostes Slavae - Zielone Świątki Słowian, których nadejście zapowiadał po latach między I a II wojną światową prymas August Hlond. Nawiązywał do tego Jan Paweł II, zwracając się do młodzieży na Wzgórzu Lecha. Odwiedzając Pragę w związku z uroczystością św. Wojciecha powiedział jedno zdanie, ale bardzo ważne: „Kiedy nadejdą owe Pentecostes Slavae - Zielone Świątki Słowian ...” Dalej dodaje: „Myślę, że to, co tutaj dzisiaj przeżywamy, jest jakimś echem słów tego wielkiego prymasa Polski niepodległej, Polski dwudziestolecia, Polski okupacyjnej” (Gniezno 3 czerwca).