NPW 9-10, 2004

Batalia o Monte Cassino z różnym natężeniem toczyła się od 17 stycznia do  18 maja 1944 r. W tym czasie alianci stoczyli kilka bitew. Pierwsze starcie, pod kryptonimem „Shingle”, rozpoczęte 17 stycznia  przez trzy  korpusy: brytyjski, amerykański i francuski, zakończyło się zdobyciem wzgórz Belvedere i Monte Abate, miejscowości Cairo i części Cassino wraz z kilkoma wzgórzami. Ostatecznie zostało przegrane, a straty sprzymierzonych sięgały 80% stanów poszczególnych batalionów. Do podobnego poziomu dochodziły straty niemieckie. Po dziesięciu tygodniach ciężkich walk dowództwo zostało przekazano gen. Bernardowi Freybergowi, któremu podlegał 2. Korpus nowozelandzki w składzie 2 Dywizji nowozelandzkiej i 4 Dywizji hinduskiej.

 Druga bitwa (operacja „Avenger”, trwająca od 15 do 18 lutego) nie przyniosła sukcesu Gurkhom z 4 Dywizji hinduskiej, którzy opanowali przejściowo część wzgórza 593 i d’Onofrio. Dla ułatwienia walk 15 lutego lotnictwo alianckie zbombardowało klasztor, zamieniając jego ruiny w doskonały punkt oporu dla niemieckich spadochroniarzy z elitarnej 1. dywizji „zielonych diabłów”. W ciągu czterech godzin, podczas ośmiu ataków 239 ciężkich i średnich bombowców, lotnictwo alianckie zrzuciło na opactwo 453,5 ton bomb (z tego 66,5 ton bomb zapalających). Zbombardowania klasztoru domagała się wrogo nastawiona prasa  w Stanach Zjednoczonych i  w Wielkiej Brytanii („New York Times”, „Times”, „The New Yorker”, „London Daily Herald”, „Des Moines Register”), ponieważ zdaniem dziennikarzy blokował on sojuszniczą ofensywę we Włoszech. Przeznaczano też do zbombardowania Castel Gandolfo i trzy mosty na Tybrze niedaleko Watykanu. Freyberg zmusił Amerykanów do zbombardowania klasztoru, zakładając, że dywizja hinduska zajmie ruiny tuż po nalocie. Dywizja podjęła dwie nieudane próby zdobycia wzgórza 593. Elitarne oddziały Nowozelandczyków poniosły klęskę, co oznaczało, że zbombardowanie klasztoru, które uznano za konieczność wojenną ze względu na obecność w nim Niemców, nie tylko  nie przyniosło żadnych militarnych korzyści, ale –  jak wykazało śledztwo mjra F. Jonesa w 1949 r. -   alianci nie posiadali żadnych rozstrzygających dowodów na to, że Niemcy złamali zobowiązanie, iż uszanują  300-metrową strefę neutralną wokół klasztoru. Raport ten ujawniono dopiero po 30 latach.

Po tym nieudanym ataku i brzemiennej w skutki politycznej decyzji unicestwienia liczącego ponad sześć wieków (od czasów trzęsienia ziemi) opactwa benedyktyńskiego, 15 marca rozpoczęła się trzecia bitwa o Monte Cassino (operacja „Dickens”). W trzech kolejnych natarciach alianci stracili 52 130 żołnierzy, w tym 8340 poległych. Churchill krytykując Alexandra za sposób prowadzenia walk, stwierdził, że około pięciu czy sześciu dywizji zostało w tych walkach zmarnowanych.

2 Korpus Polski, utworzony pod koniec 1943 r. w Palestynie, po wylądowaniu we Włoszech  został podporządkowany dowódcy 8 Armii brytyjskiej z zadaniem obrony odcinka nad rzeką Sangro. 23 marca gen.  Leese poinformował gen. Andersa o ataku sprzymierzonych na Monte Cassino. Plan przewidywał, że doliną rzeki Liri, wzdłuż 6 km odcinka via Casilina, w pasie o szerokości 10 km będzie nacierał 13 Korpus brytyjski, na wzgórza Aurunci miał uderzyć czterodywizyjny Korpus francuski, na prawo od 13 Korpusu -  2 Korpus Polski, z zadaniem zdobycia wzgórza Monte Cassino. Działania Francuzów i Polaków miały umożliwić Brytyjczykom przełamanie obrony niemieckiej na najbardziej dogodnym do natarcia odcinku doliny rzeki Liri.

 Do wykonania natarcia gen. Anders wyznaczył dwie dywizje piechoty, jedną brygadę pancerną i oddziały korpuśne, w sumie 46 tys. ludzi. 2 Korpus był jednostką nowoczesną, zmotoryzowaną, zdolną do prowadzenia działań manewrowych, ale  niedostosowaną do ich realizacji w terenie górskim. Nie miał żadnego doświadczenia bojowego. Tak więc bitwa pod Monte Cassino była chrztem bojowym, była pierwszą walką, jaką mieli stoczyć w ekstremalnych warunkach polscy  żołnierze.  Korpusowi przydzielono zadanie frontalnego uderzenia na mocno ufortyfikowane pozycje nieprzyjaciela, na wąskim odcinku operacyjnym i w trudnym terenie. Sprzeciwiał się tej propozycji naczelny wódz, gen. Kazimierz Sosnkowski, twierdząc, że wroga należało obejść, a nie atakować od czoła, ale gen. Anders po 10 minutach namysłu przyjął zadanie. Przeważyły względy polityczne.  Monte Cassino było sławne na cały świat jako niezdobyta twierdza niemiecka. Jej zdobycie przez Polaków oznaczało wzmocnienie autorytetu Rządu Polskiego na Emigracji, którego premier, Stanisław Mikołajczyk, prowadził rozmowy ze Stalinem i komunistami ze Związku Patriotów Polskich o utworzenie koalicyjnego rządu, reprezentującego wszystkich Polaków. Gen. Anders spodziewał się, że zwycięstwo uchroni Polaków przed propagandą stalinowską, zarzucającą im uchylanie się od walki z Niemcami, i wyzwoli wśród Wielkiej Trójki większą przychylność dla kwestii polskiej, a społeczeństwu pod okupacją doda odwagi do stawienia czoła nowej okupacji, radzieckiej. 

Na tym odcinku stacjonowała niemiecka 1 Dywizja Spadochronowa, ogółem  około 56 tys. ludzi. Ciężar walk spoczywał na polskiej piechocie, na 12 batalionach, czyli na 48 kompaniach strzeleckich. Walki piechoty miało wspierać 360 dział. Było to o wiele za mało, aniżeli przewidywały normy wojskowe.  Dodajmy, że w trzecim, nieudanym natarciu aliantów (operacja „Dickens”) na Monte Cassino użyto do ostrzału 600 dział i dokonano licznych bombardowań lotniczych.  A zatem Polacy mieli zdobyć fortyfikacje, których nie zajęli sprzymierzeni większymi siłami, wsparci dwukrotnie większą ilością środków ogniowych. Umocnienia niemieckie były ulokowane w kutych skałach, składały się z betonowych bunkrów, zasieków drutu kolczastego i rozległych pól minowych. Dostępu broniła ciężka  artyleria oraz  szczelny system wykorzystania broni maszynowej, powiązany z ogniem moździerzy.

11 maja 1944 r. o godz. 23 rozpoczęło się natarcie aliantów na pozycje niemieckie na Monte Cassino. W 2 Korpusie Polskim na prawym skrzydle nacierała 5 Kresowa Dywizja Piechoty, na lewym – 3 Dywizja Strzelców Karpackich. Zacięte walki, bez wsparcia broni ciężkiej,  toczyły się o wzgórze 593, które przechodziło z rąk do rąk. Zawiodła łączność telefoniczna, ponieważ ogień niemiecki zniszczył sieć kablową oraz system dowodzenia. Dowódcy znajdowali się w zbyt dużej odległości od swoich pierwszorzutowych oddziałów, a po rozbiciu radiostacji batalionowych utracili możność oddziaływania na przebieg walki.   2 Korpus poniósł dotkliwe straty: ponad 1 tys. żołnierzy zabitych, rannych i zaginionych. Chociaż natarcie się załamało, gen. Leese stwierdził, że 2 Korpus wykonał swoje zadania, ponieważ związał siły przeciwnika na tyle, że 13 Korpus brytyjski mógł uchwycić i utrzymać przyczółki na rzece Rapido. Po czterech dniach walk, 15 maja, na swoim odcinku 8 Armia przełamała „Linię Gustawa”, oddziały 5 Armii amerykańskiej także wykonały zadanie na swoim odcinku.

 Kesselring liczył się z  klęską i  zaplanował odwrót na „Linię Hitlera”, ale  dowódca Dywizji Spadochronowej, gen. Richard Heidrich, wbrew jego woli,  zamierzał do końca bronić umocnień na Monte Cassino. Po ustaniu walk Niemcy wystrzelili ulotki w języku polskim, które informowały żołnierzy o zdradzie Zachodu i zachowaniu wojsk radzieckich na wyzwolonym terytorium Polski. Chcieli zmiękczyć i osłabić ducha polskiego, ale wojna psychologiczna nie dała żadnego rezultatu.

Płk Rudnicki, dowódca 5 Kresowej Dywizji Piechoty, przyspieszył  o kilka godzin uderzenie planowane  na następny dzień.  W nocy Widmo (wzgórze 593) zostało opanowane.  17 maja 3 Dywizja Strzelców Karpackich po ciężkich walkach dotarła pod wierzchołek wzgórza 593 i zaatakowała niemieckie bunkry, ale do godzin wieczornych nie przełamała obrony niemieckiej. Dopiero 18 maja opanowała  Massa Albaneta i S. Angelo, a następnie wzgórze 569.  Rano 18 maja Polacy zajęli ruiny opuszczonego klasztoru. Clark stwierdził: Korpus Polski, wspaniała formacja bojowa, sprawił to, czego nie potrafiliśmy wszyscy – zdobył Monte Cassino,  a gen. Alexander powiedział: Jeśli dano by mi do wyboru pomiędzy jakimikolwiek żołnierzami, których chciałbym mieć pod swoim dowództwem, wybrałbym was, Polaków.

Po tym zwycięstwie 2 Korpus otrzymał zadanie przełamania „Linii Hitlera”. Aby tego dokonać, musiał zdobyć twierdzę górską Piedimonte San Germano. W tym celu 19 maja utworzono zgrupowanie „Bob” (płk Władysław Bobiński). Walki o twierdzę trwały do 25 maja i zakończyły się wycofaniem Niemców oraz zajęciem Monte Cairo przez 15 Pułk Ułanów Poznańskich. Poeta Remigiusz Swaryczewski napisał  piękny wiersz o tej bitwie. W czwartej jego zwrotce wyraził tęsknotę zwycięzców spod Piedimonte za Ojczyzną:  Polsko! Polsko! Gdy spojrzysz przez chmury, / Gdzie chorały dźwięczą w mowie obcej ;/ Pod nowymi Piedimonte mury / Wciąż czekają na Cię Twoi chłopcy. Wielu żołnierzy po wojnie powróciło do kraju. Kresowiacy zostali bezwzględnie potraktowani przez Stalina  i jego oprawców:  888 z Białorusi, 40 z Litwy i 19 z Ukrainy wraz z rodzinami zostało zesłanych na bezkresne obszary Syberii. Nieliczni po 1957 r. powrócili do Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zatrudniono ich przeważnie w pegeerach, zamiast przydzielić im własne gospodarstwa.